Insult to‘satdan boshlanadi va dastlabki soatlarda vaqt tom ma’noda daqiqalar bilan o‘lchanadi: odam kasalxonaga qancha erta yetkazilsa, nutq, harakat va xotirani saqlab qolish imkoniyati shuncha yuqori bo‘ladi. Shuning uchun insult belgilarini har kim bilishi kerak — tez yordam kelguncha qanday harakat qilishni ham. Bu matn shifokor o‘rnini bosmaydi, lekin og‘ir vaziyatda esankiramaslikka yordam beradi.
Nega har bir daqiqa muhim
Insultda miyaning bir qismida qon aylanishi buziladi: kisloroddan mahrum bo‘lgan hujayralar bir necha daqiqadayoq nobud bo‘la boshlaydi. Shifokorlarda «terapevtik oyna» degan tushuncha bor — bu dastlabki soatlar bo‘lib, zamonaviy davolash aynan shu paytda asoratlarni sezilarli kamaytira oladi. Shu bois insultga shubha bo‘lganda «ertalabgacha kutish», «yotib turay» deyish yoki poliklinikaga o‘z yo‘li bilan borish mumkin emas: darhol 103 raqamiga qo‘ng‘iroq qilib tez yordam chaqirish kerak.
Oddiy test: yuz, qo‘l, nutq
Insultni butun dunyoda qo‘llaniladigan tezkor test yordamida aniqlash mumkin. Odamdan uchta narsani so‘rang:
- Jilmayish. Insultda tabassum ko‘pincha nosimmetrik bo‘ladi, og‘izning bir burchagi «osilib» qoladi;
- Ikkala qo‘lni ko‘tarish. Bir qo‘l pastga tushadi, kuchsizlanadi yoki umuman ko‘tarilmaydi;
- Oddiy gap aytish. Nutq noaniq, chaynalgan bo‘lib qoladi, odam so‘zlarni adashtiradi yoki savolni tushunmaydi.
Hech bo‘lmasa bitta belgi bo‘lsa ham — insultdagidek harakat qiling: 103 ga qo‘ng‘iroq qiling va belgilar qachon boshlanganini eslab qoling. Bu vaqtni shifokorlarga albatta ayting: davolash usuli tanlovi shunga bog‘liq.
Boshqa xavotirli belgilar
- yuz, qo‘l yoki oyoqning to‘satdan uvishishi yoki kuchsizlanishi — ayniqsa tananing bir tomonida;
- to‘satdan ongning chalkashishi, nutqni tushunishda qiyinchilik;
- bir yoki ikkala ko‘zda ko‘rishning keskin yomonlashuvi, ikki bo‘lib ko‘rinish;
- to‘satdan bosh aylanishi, muvozanat va koordinatsiyaning yo‘qolishi;
- aniq sababsiz keskin, «chaqmoqdek» bosh og‘rig‘i.
Belgilar bir necha daqiqada o‘z-o‘zidan o‘tib ketishi mumkin — bu tranzitor ishemik ataka ko‘rinishi. Bu tinchlanish uchun sabab emas: u ko‘pincha katta insultdan oldin keladi, shuning uchun nevrolog ko‘rigidan o‘tish har qanday holatda ham zarur, ham shoshilinch.
Tez yordam kelguncha nima qilish kerak
- 103 ga qo‘ng‘iroq qiling, belgilarni qisqacha tasvirlab, ular boshlangan aniq vaqtni ayting;
- bemorni yotqizing, bosh va yelkalarini taxminan 30 daraja ko‘taring;
- tor kiyimlarni bo‘shating, toza havo kirishini ta’minlang;
- qusish bo‘lsa, boshini yon tomonga buring — nafas yo‘llari yopilmasligi kerak;
- hech narsa yedirmang va ichirmang — yutish buzilganda bu xavfli;
- hech qanday dori bermang, jumladan «bosimga qarshi» ham: insultda bosimning keskin tushishi ahvolni og‘irlashtirishi mumkin;
- hujjatlarni va bemor doimiy ichadigan dorilar ro‘yxatini tayyorlab qo‘ying.
Kimlar xavf guruhida
Gipertoniya, yurak aritmiyasi, qandli diabet, yuqori xolesterin, chekish va kamharakat turmush tarzida insult ehtimoli yuqori bo‘ladi. Bu omillarning ko‘pchiligini nazorat qilish mumkin: bosimni muntazam o‘lchash, kardiolog yoki terapevt kuzatuvi, chekishni tashlash va shifokor tayinlagan davolash xavfni bir necha barobar kamaytiradi. 40 yoshdan keyin shifokor bilan shaxsiy profilaktika rejasini muhokama qilgan ma’qul, tayinlangan tekshiruvlarni esa diagnostika markazlarida o‘tash mumkin.
Uyingizga yaqin nevrolog, kardiolog yoki klinikani klinika.uz katalogidan topishingiz mumkin, salomatlik haqidagi boshqa materiallar esa yangiliklar bo‘limida. Ushbu matn ma’lumot uchun bo‘lib, shifokor ko‘rigini almashtirmaydi: insult belgilaridan birortasi bo‘lsa, zudlik bilan 103 ga qo‘ng‘iroq qiling, profilaktika masalalarini esa nevrolog bilan yuzma-yuz muhokama qiling.
