Hushdan ketish qo‘rqinchli ko‘rinadi: odam oqaradi, cho‘kadi, bir necha soniyaga es-hushini yo‘qotadi. Atrofda odatda shovqin boshlanadi — kimdir novshadil spirt izlaydi, kimdir o‘tqizmoqchi bo‘ladi, kimdir yuziga suv sepadi. Holbuki to‘g‘ri harakatlar bir daqiqadan kam vaqt oladi va deyarli har doim bir xil. Asosiy savol esa «qanday turg‘izish» emas, «tez yordam chaqirish kerakmi» — chunki bir xil manzara ortida juda turli sabablar turadi.
Hushdan ketganda nima sodir bo‘ladi
Hushdan ketish — bosh miyaga qon oqimining keskin kamayishi tufayli es-hushning qisqa muddatli yo‘qolishi. Miya kislorod yetishmasligiga sezgir: odam o‘chib qolishi uchun bir necha soniya yetarsiz qon aylanishi kifoya. Organizm bunda oqilona ish tutadi: yiqilib, odam gorizontal holatga tushadi va qon yana boshga erkin yetib boradi. Shuning uchun hushdan ketishlarning aksariyati 20–60 soniyada o‘z-o‘zidan tugaydi.
Eng ko‘p uchraydigan variant — dim havo, uzoq tik turish, og‘riq, qo‘rquv, qon ko‘rish, yotgan holatdan keskin turish fonidagi hushdan ketish. Uning o‘zi xavfli emas, ammo oqibatlari xavfli: yiqilganda boshni urib olish.
Oldindan belgilar: lahzani qanday ilg‘ash kerak
Ko‘pincha hushdan ketishdan oldin 10–30 soniya ogohlantiruvchi sezgilar bo‘ladi:
- ko‘z oldi qorayishi yoki ko‘rish maydonining «torayishi», quloqda shovqin;
- keskin holsizlik, oyoqlarning bo‘shashib qolishi;
- ko‘ngil aynishi, sovuq yopishqoq ter, oqarish;
- issiq bosishi, so‘ng qaltirash;
- esnash, tovushlarning uzoqlashib eshitilishi.
Agar buni o‘zingizda sezsangiz — «derazagacha yetib boraman» demay, darhol o‘tiring yoki yoting. Hushdan ketishdagi jarohatlarning aksariyati aynan biror joyga yetib borishga urinish paytida sodir bo‘ladi.
Birinchi yordam: besh qadam
- Odamni chalqancha yotqizing va oyoqlarini 30–40 santimetrga ko‘taring — stul, o‘ralgan kurtka, tizzangiz. Bu eng samarali harakat: qon boshga bir necha soniyada qaytadi.
- Havo kirishini ta’minlang. Yoqa va kamarni bo‘shating, derazani oching, odamlardan uzoqroq turib, «devor» hosil qilmaslikni so‘rang.
- Boshni yon tomonga buring, ko‘ngil aynishi yoki qusish bo‘lsa.
- Nafasni tekshiring. Nafas yo‘q bo‘lsa yoki u shovqinli, siyrak, tutqanoqsimon bo‘lsa — bu endi oddiy hushdan ketish emas, darhol tez yordam chaqiring va reanimatsiya choralarini boshlang.
- O‘ziga kelishiga imkon bering. Es-hush qaytgach odamni darrov turg‘izmang: 5–10 daqiqa yotsin, keyin o‘tirsin va faqat shundan keyin sekin tursin. Keskin turish ko‘pincha takroriy hushdan ketish bilan tugaydi.
Nima qilish mumkin emas
- O‘tqizmang va turg‘izmang. O‘tirgan holatda miya yana qonsiz qoladi — siz hushdan ketishni uzaytirasiz.
- Yuziga urmang va silkitmang. Bu yordam bermaydi, faqat jarohat qo‘shadi.
- Yuziga suv sepmang va burniga novshadil spirt tutmang. Ammiak bug‘lari nafas yo‘llarini ta’sirlantiradi, keskin refleksda esa odam boshini urib olishi mumkin. Novshadil spirt ancha oldin zamonaviy tavsiyalardan chiqarilgan.
- Og‘ziga suv va dori quymang, toki odam to‘liq o‘ziga kelmaguncha — nafas yo‘llariga tushish xavfi bor.
- Darhol turishga ruxsat bermang, hatto odam «hammasi joyida» deb ishontirsa ham.
Qachon tez yordam chaqirish kerak
Hushdan ketish zararsiz ham bo‘ladi, yurak bilan bog‘liq jiddiy muammoning birinchi signali ham bo‘ladi. Quyidagi hollarda yordam chaqiring:
- es-hush 1–2 daqiqadan uzoq vaqt qaytmasa;
- hushdan ketish jismoniy yuklama paytida sodir bo‘lsa — bu xavotirli belgi;
- undan oldin ko‘krak og‘rig‘i, yurak tez urishi, hansirash bo‘lgan bo‘lsa;
- talvasa, ixtiyorsiz siyish, keyin chalkash ong kuzatilgan bo‘lsa;
- odam yiqilganda boshini urib olgan bo‘lsa;
- yurak kasalligi bor odamda yoki keksa kishida sodir bo‘lsa;
- homilador ayolda sodir bo‘lsa;
- hushdan ketishlar takrorlansa;
- epizoddan keyin holsizlik, oqarish, nutq yoki harakat buzilishi saqlansa.
Alohida: yotgan holatda yoki hech qanday oldindan belgisiz hushdan ketish deyarli har doim tekshiruvni talab qiladi, chunki odatdagi «zararsiz» hushdan ketish bunday kechmaydi.
Keyin nimani tekshirish kerak
Hammasi tez o‘tib ketgan bo‘lsa ham, bir martalik hushdan ketishni shifokor bilan muhokama qilgan ma’qul, takrorlanganini esa albatta. Terapevtdan boshlash mantiqiy, keyin vaziyatga qarab:
- EKG va zarur bo‘lsa sutkalik monitoring — kardiolog vazifasi;
- bosimni yotgan va tik turgan holatda o‘lchash — ko‘pincha hammasini tushuntiradigan oddiy sinov;
- umumiy qon tahlili va glyukoza — kamqonlik va past qand o‘xshash manzara beradi, laboratoriyada topshirish mumkin;
- talvasa yoki chalkashlik bo‘lgan bo‘lsa — nevrolog maslahati;
- qabul qilinayotgan dorilarni qayta ko‘rib chiqish: bosim dorilari, siydik haydovchilar va boshqa ba’zi vositalar keksalarda hushdan ketishni tez-tez qo‘zg‘aydi.
Xavfni qanday kamaytirish mumkin
Hushdan ketish bo‘lib turgan bo‘lsa, oddiy narsalar yordam beradi: yetarli suv ichish, ovqatlanishni tashlab ketmaslik, bosqichma-bosqich turish — avval o‘tirib, yarim daqiqa o‘tirib, keyin turish. Dim transport va navbatlarda qimirlamay turmaslik: oyoq mushaklarini taranglashtirib turish, birinchi belgilarda darhol cho‘kkalab o‘tirish kerak. Jaziramada ichimlikni ko‘paytirish va quyoshda uzoq turmaslik lozim.
Qisqacha
- Yotqizish va oyoqni ko‘tarish — asosiy harakat.
- O‘tqizmaslik, yuziga urmaslik, novshadil spirt tutmaslik.
- Yuklamada, ko‘krak og‘rig‘i bilan, keksada yoki takroran bo‘lsa — tez yordam va tekshiruv sababi.
- Sekin va darrov emas, bosqichma-bosqich turish kerak.
Material ma’lumot berish uchun yozilgan va shifokor maslahatini almashtirmaydi. Hushdan ketish takrorlansa, albatta mutaxassisga murojaat qiling.
