Anemiya kamdan-kam to‘satdan boshlanadi. Tahlilda gemoglobin pasayishidan ancha oldin organizm allaqachon temir zaxirasini sarflaydi va odam buni charchoq sifatida his qiladi hamda asta-sekin unga ko‘nikadi. Aynan shuning uchun anemiya tez-tez tasodifan topiladi — va aynan shuning uchun baholash uchun yolg‘iz gemoglobin yetarli emas.
Erta belgilar
- dam olgandan keyin ham o‘tmaydigan charchoq va holsizlik;
- oddiy yuklamada hansirash va yurakning tez urishi — zinapoyaga ko‘tarilish;
- bosh aylanishi, ayniqsa o‘rnidan turganda, quloqda shovqin;
- terining, shuningdek pastki qovoq shilliq qavati va lab ichki yuzasining oqarishi;
- soch to‘kilishi va mo‘rt, qatlamlanuvchi tirnoqlar;
- lab burchaklarida yoriqlar, tilning qurishi va achishishi;
- diqqat va xotiraning pasayishi, asabiylashish;
- sovqotish, sovuq qo‘l va oyoqlar;
- tinchsiz oyoqlar sindromi — kechqurun oyoqlardagi noqulay hislar.
Alohida belgi: g‘ayrioddiy hidlarga (benzin, bo‘yoq, ho‘l asfalt) tortilish yoki bo‘r, muz, tuproq yeyish istagi. Bu aynan temir tanqisligining xarakterli belgisi va u ko‘pincha tahlildagi o‘zgarishlardan oldin paydo bo‘ladi.
Nega gemoglobin yetarli emas
Organizm temirni ma’lum tartibda sarflaydi: avval to‘qimadagi zaxiralar sarflanadi, keyin transport temiri zarar ko‘radi va faqat undan keyin gemoglobin pasayadi. Demak, normal gemoglobin temir tanqisligini istisno qilmaydi — bu holat latent tanqislik deb ataladi va juda ko‘p uchraydi, ayniqsa ayollarda.
Zaxirani aks ettiruvchi ko‘rsatkich — ferritin. Aynan u birinchi bo‘lib pasayadi. 30–40 mkg/l dan yuqori daraja maqbul hisoblanadi, soch to‘kilishi va charchoqda esa maqsadli qiymatlar odatda yuqoriroq bo‘ladi.
Qaysi tahlillarni topshirish kerak
- MCV va MCH ko‘rsatkichlari bilan umumiy qon tahlili — eritrotsitlarning o‘lchami va to‘yinganligi;
- ferritin — asosiy ko‘rsatkich;
- zardob temiri va umumiy temir bog‘lash qobiliyati;
- C-reaktiv oqsil: yallig‘lanishda ferritin yolg‘on ko‘tariladi va buni hisobga olish kerak;
- B12 vitamini va folat kislotasi — eritrotsitlar yirik bo‘lsa;
- TTG — qalqonsimon bez faoliyatining pasayishi shunga o‘xshash shikoyatlar beradi.
Tanqislik nega yuzaga keladi
Ko‘rsatkichni ko‘tarishdan ko‘ra sababni topish muhimroq. Asosiy guruhlar:
- Qon yo‘qotish: ko‘p hayz — ayollarda birinchi raqamli sabab; yara, eroziya, poliplar, bavosirda oshqozon-ichakdan yashirin qon ketishi.
- Yetarli kelmasligi: nazoratsiz vegetarianlik va veganlik, bir xil ovqatlanish.
- So‘rilish buzilishi: tseliakiya, kislotaliligi past gastrit, oshqozonga operatsiyadan keyin, kislotalikni tushiruvchi preparatlarni uzoq qabul qilish.
- Ehtiyojning ortishi: homiladorlik, emizish, o‘smirlarda o‘sish davri, sport.
Muhim: erkaklarda va menopauzadagi ayollarda aniq sababsiz temir tanqisligi oshqozon-ichak yo‘lini tekshirishni talab qiladi. Bu guruhda u jiddiy kasallikning birinchi belgisi bo‘lishi mumkin.
Temirni qanday to‘g‘ri qabul qilish
- och qoringa yoki ovqatdan bir soat oldin — ovqat bilan o‘zlashtirish ikki baravar kamayadi;
- suv yoki C vitaminli ichimlik bilan ichish, choy, kofe yoki sut bilan emas;
- kalsiy, magniy va antatsidlarni temirdan kamida ikki soatga ajratish;
- yomon ko‘tarilganda kun ora qabul qilish samarali — o‘zlashtirish bunda hatto yaxshiroq;
- qora najas — me’yoriy holat;
- zaxirani to‘ldirish uchun kurs gemoglobin me’yorlashganidan keyin yana 2–3 oy davom ettiriladi — bu qoida eng ko‘p buziladi;
- tahlil nazorati 3–4 haftadan keyin: gemoglobin kamida 10 g/l ga ko‘tarilishi kerak.
Anemiyaning boshqa turlari
Temir tanqisligi — past gemoglobinning eng ko‘p uchraydigan, ammo yagona sababi emas va ularni bir xil davolab bo‘lmaydi.
- B12 va folat tanqisligi anemiyasi. Unda eritrotsitlar me’yordan yirikroq bo‘ladi. Vegetarianlarda, 50 yoshdan oshganlarda, oshqozonga operatsiyadan keyin, metforminni uzoq qabul qilganda uchraydi. Farqlovchi xususiyat — nevrologik belgilar: qo‘l va oyoq uvishishi, yurishda beqarorlik, xotiraning pasayishi. Bu yerda temir yordam bermaydi.
- Surunkali kasalliklar anemiyasi. Uzoq yallig‘lanish, buyrak kasalliklari, onkologiyada yuzaga keladi. Organizmda temir bor, ammo u depoda bloklangan va foydalanib bo‘lmaydi. Tashxis kaliti — past gemoglobinda yuqori ferritin. Asosiy kasallik davolanadi.
- Talassemiya va boshqa irsiy shakllar. Eritrotsitlar temir tanqisligidagi kabi mayda bo‘ladi, shuning uchun bunday bemorlarga ko‘pincha yillar davomida samarasiz va ortiqcha yuklanish xavfi bilan temir preparatlari tayinlanadi. Bu yerda boshqa yondashuv va gematolog maslahati kerak.
Aynan shuning uchun anemiya aniqlanganda davolashni mustaqil boshlash kerak emas: tahlillar to‘plami va ularning to‘g‘ri talqini hamma narsani belgilaydi.
Ovqatlanish: nima haqiqatan yordam beradi
Eng yaxshi qizil go‘sht, jigar, parranda va baliqdagi temir o‘zlashtiriladi. O‘simlik manbalaridan — grechka, dukkaklilar, ismaloq, quruq mevalardan — o‘zlashtirish pastroq, ammo uni C vitaminli mahsulotlar sezilarli yaxshilaydi: bulg‘or qalampiri, tsitrus mevalar, ko‘kat. Ovqat paytidagi choy va kofe esa aksincha temirni bog‘laydi, shuning uchun ularni ovqatdan bir soat keyin ichgan ma’qul. Tasdiqlangan anemiyada parhez majburiy, ammo u o‘zi tanqislikni to‘ldira olmaydi.
Material faqat ma’lumot berish uchun yozilgan va shifokor maslahatini almashtirmaydi.
