Chanqoq — kechikkan signal: og‘iz qurigan paytga kelib organizm allaqachon suyuqlikning taxminan ikki foizini yo‘qotgan, ish qobiliyati va diqqat esa pasaya boshlagan bo‘ladi. Chanqoq ayniqsa keksalarda va kichik bolalarda yomon ishlaydi — aynan shuning uchun ular suvsizlanishdan ko‘proq aziyat chekadi. Qaysi belgilar ertaroq paydo bo‘lishini va aslida qancha ichish kerakligini ko‘rib chiqamiz.
Qaysi belgilarga qarash kerak
Eng oddiy va ishonchli uy ko‘rsatkichi — siydik rangi. Och somon rang suyuqlik yetarli ekanini bildiradi. To‘q sariq yengil tanqislikdan, quyuq choy rangidagisi esa aniq tanqislikdan darak beradi. Ertalabki siydik har doim to‘qroq bo‘ladi, bu me’yor; baholashni kun davomida o‘tkazish kerak.
Boshqa erta belgilar: og‘iz qurishi va yopishqoq lablar, bosh og‘rig‘i va diqqatning pasayishi, sababsiz charchoq, o‘rnidan turganda bosh aylanishi, siyishning siyraklashishi — kuniga 4 martadan kam, chimdilgandan keyin sekin tekislanadigan quruq teri, qabziyat.
Shifokorni talab qiladigan og‘ir suvsizlanish belgilari: ong chalkashishi, yurakning tez urishi, 8 soatdan ortiq siydikning yo‘qligi, ko‘zlarning ichga botishi, hushdan ketish, qusish tufayli ichaolmaslik.
Aslida qancha suv kerak
«Sakkiz stakan» degan universal qoida mavjud emas. Taxminiy ehtiyoj — sutkasiga tana vaznining har kilogrammiga 30 ml: 70 kg vaznda bu barcha suyuqlikning taxminan 2,1 litri. Muhimi: bunga faqat toza suv emas, barcha suyuqlik kiradi — choy, kompot, sho‘rva, kefir, shuningdek sutkalik hajmning 20 foizigacha beradigan sabzavot va mevalardagi suv.
Keng tarqalgan noto‘g‘ri fikr: choy va kofe «suvsizlantiradi». O‘rtacha miqdorda (3–4 piyolagacha) ular suv balansiga chiqargandan ko‘proq qo‘shadi va to‘liq hisobga olinadi.
Ehtiyoj issiqda, jismoniy ishda, tana harorati yuqori bo‘lganda, emizishda, qusish va ich ketishda ortadi. Yurak va buyrakning ba’zi kasalliklarida esa kamayadi va bu holatlarda hajmni umumiy qoida emas, shifokor belgilaydi.
Kim xavf guruhida
- Keksalar — yosh bilan chanqoq hissi susayadi, ko‘pchilik esa siyish bilan bog‘liq muammolar tufayli ataylab kam ichadi;
- Kichik bolalar — so‘ray olmaydi, vazniga nisbatan tana yuzasi katta bo‘lgani uchun suyuqlikni tezroq yo‘qotadi;
- Diabet bilan yashovchilar — yuqori qand siydik bilan suyuqlikni chiqaradi;
- Siydik haydovchi va surgi dori ichayotganlar;
- Issiqda va ochiq havoda ishlaydiganlar;
- Sportchilar — ter bilan yo‘qotish soatiga bir yarim litrga yetishi mumkin.
Kasallikda nima qilish kerak
Qusish va ich ketishda faqat suv emas, tuzlar ham yo‘qoladi, shuning uchun oddiy suv yo‘qotishni faqat qisman qoplaydi. To‘g‘ri yechim — dorixonadagi regidratatsiya eritmalari: ularda tuzlar va glyukozaning kerakli nisbati bor. Ularni har 5–10 daqiqada kichik qultumlarda ichish kerak: katta hajm birdan yangi qusishni qo‘zg‘atadi.
Dorixona mavjud bo‘lmasa uydagi o‘rnini bosuvchi: bir litr qaynatilgan suvga yarim choy qoshiq tuz va olti choy qoshiq shakar. Shirin gazli ichimliklar va sharbatlar bu maqsad uchun yaramaydi: shakar ortiqchaligi ich ketishni kuchaytiradi.
Harorat yuqori bo‘lganda 37 dan yuqori har bir darajaga taxminan 500 ml suyuqlik qo‘shing.
Issiq: amaliy qoidalar
Chanqoqni kutmasdan, jadval bo‘yicha ichinge — taxminan har soatda bir stakandan. Soat 12 dan 16 gacha ko‘chaga chiqishdan saqlaning. Och rangli erkin kiyim va bosh kiyim kiying. Spirtli ichimlikni cheklang: u suyuqlik yo‘qotishni kuchaytiradi. Agar ko‘p terlasangiz, ovqatga bir oz tuz qo‘shing — ter bilan natriy ketadi va faqat suv bilan to‘ldirish teskari muammoga olib kelishi mumkin.
Bolalarda suvsizlanish
Bola suyuqlikni kattadan tezroq yo‘qotadi va uni yomonroq ushlab qoladi, shuning uchun ichak infeksiyasida holat sutkalarda emas, soatlarda yomonlashadi. Ota-onalarga darajani baholaydigan belgilarni bilish muhim: ho‘l tagliklar yoki hojatxonaga borishlar soni, yig‘laganda ko‘z yoshining bor-yo‘qligi, lab va tilning namligi, faollik va atrofdagilarga munosabat.
Shifokorga murojaat qilish kerak, agar bola 6 soatdan ortiq siymagan bo‘lsa (emizikli bolada — 4 soatdan ortiq), ko‘z yoshsiz yig‘lasa, lanj yoki g‘ayrioddiy uyquchan bo‘lsa, emizikli bolada liqildoq botgan bo‘lsa, qusish to‘xtamasa va ichirib bo‘lmasa, najas qon bilan bo‘lsa, harorat ikki kundan ortiq saqlansa.
Tez-tez va ozdan ichirish kerak: har 5 daqiqada bir choy qoshiqdan. Katta hajm birdan berilsa deyarli har doim qusishni qo‘zg‘atadi va ota-onalar «hech narsa turmayapti» degan xulosaga keladi, holbuki gap faqat tezlikda. Ichak infeksiyasida emizish to‘xtatilmaydi — ona suti eng yaxshi ovqat va suyuqlik manbai bo‘lib qoladi.
Haddan ortiq ichish mumkinmi
Ha, garchi bu kamroq uchrasa ham. Qisqa vaqt ichida ortiqcha suv ichilganda qondagi natriy suyuladi va giponatriemiya yuzaga keladi — ko‘ngil aynishi, bosh og‘rig‘i, chalkashlik, og‘ir hollarda esa tirishishlar bilan kechadigan holat. Ko‘pincha bu faqat toza suv ichadigan uzoq masofa sportchilarida sodir bo‘ladi. Amaliy mo‘ljal: tibbiy ko‘rsatmasiz soatiga bir litrdan va sutkasiga 3–4 litrdan ko‘p emas.
Material faqat ma’lumot berish uchun yozilgan va shifokor maslahatini almashtirmaydi.
