Autizm spektri holati aniqlangan bolaning ota-onasi yordam izlay boshlaganda ABA atamasiga tez duch keladi. Qisqartma inglizcha «amaliy xulq tahlili» degan iboradan olingan. Bu dori yoki muolaja emas, balki ko'nikmalarni kichik bosqichlar bilan o'rgatish va xulqni kuzatishga asoslangan pedagogik usul. Quyida u nimaga asoslangani, mashg'ulot qanday o'tishi va ota-onaning roli nimadan iborat ekanini yozdik.
ABA nima va nimaga asoslanadi
Usulning asosi oddiy: bolaning xulqi kuzatiladi, ko'nikma mayda qadamlarga bo'linadi va har bir qadam takrorlash bilan mustahkamlanadi. Muvaffaqiyat darhol rag'batlantiriladi — bu bolaga nima kutilayotganini tushuntiradi.
- maqsad aniq va o'lchovli qilib yoziladi;
- ko'nikma kichik bosqichlarga bo'linadi;
- har bosqich ko'p marta takrorlanadi;
- natija har mashg'ulotda qayd qilib boriladi;
- bolaga qiziqarli bo'lgan rag'bat tanlanadi;
- reja yozuvlar asosida tuzatiladi.
Shuni ochiq aytish kerak: ABA autizmni «yo'q qilmaydi» va hech kim natijani oldindan va'da qila olmaydi. Bolalar har xil tezlikda boradi, shuning uchun mashg'ulotdan kutilayotgan narsa aniq ko'nikma va kundalik hayotning osonlashishi bo'ladi.
Qanday hollarda taklif qilishadi
Mashg'ulot shifokor xulosasi bo'lgandan keyin boshlanadi.
- autizm spektri holati bo'yicha xulosa mavjud;
- bola ko'rsatmani tushunmaydi va o'z ehtiyojini aytolmaydi;
- kundalik ko'nikmalar shakllanmagan;
- xulqda o'ziga yoki boshqalarga xavfli ko'rinishlar bor;
- bog'cha va maktabga moslashish qiyin kechmoqda;
- bolani o'yin va muloqotga qo'shish kerak.
Birinchi uchrashuv qanday o'tadi
Boshlanish baholashdan iborat va u bir necha uchrashuvni olishi mumkin.
- ota-ona bilan batafsil suhbat va kundalik kun tasviri;
- barcha xulosalar — nevrolog, psixiatr, audiolog — ko'rib chiqiladi;
- eshitish tekshirilgani albatta aniqlanadi;
- bola erkin o'ynayotganda kuzatiladi;
- hozirgi ko'nikmalar ro'yxati tuziladi;
- birinchi maqsadlar ota-ona bilan birga tanlanadi.
Mashg'ulot qanday quriladi
Mashg'ulot tashqaridan o'yinga o'xshaydi, lekin har bir bosqich oldindan rejalashtirilgan.
- bola bilan aloqa o'rnatish va qiziqishini topish;
- qisqa topshiriqlar: ko'rsatma, javob, rag'bat;
- ko'nikmani bosqichlarga bo'lib ko'rsatish va yordamni asta kamaytirish;
- harakatli tanaffuslar va bolaning o'z tanlovi uchun joy;
- yangi ko'nikmani uy va bog'cha sharoitida ham sinash;
- bir mashg'ulot odatda 40-60 daqiqa, jadval individual tuziladi.
Kurs qancha davom etadi va ota-ona roli
Bu uzoq ish va uning asosiy qismi oilada bajariladi: mutaxassis haftada bir necha marta keladi, bola esa kun bo'yi uyda bo'ladi.
- reja har 2-3 oyda qayta ko'rib chiqiladi;
- maqsadlar bajarilgani bilan yangilari qo'yiladi;
- ota-ona mashg'ulotda qatnashadi va usulni o'rganadi;
- uyda bir xil qoida va bir xil ko'rsatmalar ishlatiladi;
- logoped, defektolog va psixolog bilan ish birgalikda olib boriladi;
- shifokor kuzatuvi va nazorat ko'riklari to'xtamaydi.
Ota-ona uyda nima qilishi mumkin
Uyda eng muhim narsa — barqarorlik va bir xil tartib.
- kun tartibini rasmli jadval bilan ko'rsatib qo'yish;
- bitta vaqtda bitta, qisqa va aniq ko'rsatma berish;
- bola so'rashga urinsa, darhol javob berib qo'llab-quvvatlash;
- o'zgarishlarga oldindan tayyorlash;
- kichik muvaffaqiyatni darhol sezib, maqtash;
- oila a'zolari bir xil qoidaga amal qilishi;
- o'z holatingizni ham qarovsiz qoldirmaslik, dam olishga vaqt ajratish.
Yo'nalishlar bilan tanishish uchun defektologiya bo'limiga qarab chiqishingiz mumkin. Mashg'ulot rejasi esa shifokor ko'rigi va mutaxassis baholashidan keyin tuziladi.
Toshkentda qayerda qabul qilishadi
Bolani defektolog, psixolog va nevrolog ko'rigidan o'tkazish uchun «Здоровые дети» (Sog'lom bolalar) bolalar klinikasi filiallariga borish mumkin. Qabulga yozilish uchun telefon: +998 55 055 10 02.
- «Здоровые дети» — Chilonzor filiali: Muqimiy ko'chasi 144/1, Chilonzor tumani, Toshkent.
- «Здоровые дети» — Yunusobod filiali: Mirzayev ko'chasi 50, Yunusobod 17, Yunusobod tumani, Toshkent.
- «Здоровые дети» — Mirzo Ulug'bek filiali: Parkent ko'chasi, 89-uy, Toshkent.
- «Здоровые дети» — Sergeli filiali: Uzgarish massivi, 61-uy, Toshkent.
- «Здоровые дети» — Namangan filiali: Namangan viloyati, Namangan shahri, Hamroh (Ohunboboev) ko'chasi, 72-uy. Bu filial Toshkentda emas, Namanganda ishlaydi.
Qo'ng'iroq qilganda bolaning yoshini va nima bezovta qilayotganini ayting, administrator yaqin filial va bo'sh vaqtni aytadi. Mashg'ulot rejasi esa mutaxassis ko'rigi va tashxisdan keyin tuziladi.