«Bolam ilgari ravon gapirardi, keyin birdan so'zning boshini takrorlay boshladi: m-m-mana, b-b-bordim. Ba'zan esa gap o'rtasida qotib qoladi, havosi yetmaganday bo'ladi». Logoped qabuliga kelgan ota-onalar ko'pincha shu gapdan boshlaydi. Duduqlanish (заикание) — nutq ravonligining, ya'ni ritm va tempning buzilishi. Fikr bor, so'z bor, lekin ular ovozga erkin chiqmaydi.
Duduqlanish nima va nega paydo bo'ladi
Duduqlanishda nutq a'zolarining mushaklari qisqa vaqt «qulflanadi»: tovush, bo'g'in yoki so'z takrorlanadi, cho'ziladi yoki umuman chiqmay turadi. Bola buni o'zi ham sezadi, shuning uchun gapirishdan hadiksirab qoladi — hadik esa tutilishni yana kuchaytiradi. Sabab ko'pincha bitta emas, bir necha omil qo'shiladi:
- nasliy moyillik — oilada duduqlangan kishilar bo'lgani;
- nerv tizimining tez charchashi, qo'zg'aluvchanlik;
- kuchli qo'rquv, oiladagi keskin o'zgarish, uzoq davom etgan zo'riqish;
- lug'at juda tez o'sib, nutq a'zolari fikrga ulgurmasligi;
- atrofdagilarning juda tez gapirishi, bolani doim shoshirtirish.
Yosh me'yorlari: qachon bu o'tib ketadigan holat
2–4 yoshda ko'p bolada fiziologik tutilish kuzatiladi: bu davrda so'z boyligi tez ortadi. Bunday tutilish tinch muhitda odatda bir-ikki oyda tekislanadi. Quyidagi ko'rsatkichlar faqat mo'ljal — har bir bola o'z tezligida rivojlanadi:
- 2–3 yosh: qisqa gaplar, ba'zan so'zni takrorlash — ko'pincha vaqtinchalik;
- 3–4 yosh: nutq ravonlashib, tutilish kamayib borishi kutiladi;
- 4 yoshdan keyin saqlanib qolgan yoki kuchaygan tutilish — logoped ko'rigi uchun asos;
- maktabga borish oldidan tutilishga qo'rquv qo'shilsa, kutib o'tirish tavsiya etilmaydi.
Xavotirli belgilar
- tutilish uch oydan ortiq davom etadi va kamaymaydi;
- gapirayotganda yuzi va bo'yni tarang bo'ladi, mushtini qisadi;
- so'z chiqmay qolganda nafasi bo'g'iladi, yuzi qizarib ketadi;
- «a-a», «mana» kabi qo'shimchalar bilan gapni «surib» yuboradi;
- savolga javob berishdan qochadi, qisqa «ha-yo'q» bilan cheklanadi;
- bog'chada yoki notanish odam oldida butunlay jim qoladi.
Tekshiruv qanday o'tadi
Birinchi qabul suhbatdan boshlanadi: logoped homiladorlik va tug'ruq qanday kechgani, bola qachon birinchi so'zlarni aytgani, tutilish qaysi holatlarda kuchayishini so'raydi. So'ng bola bilan o'ynab, erkin nutqi kuzatiladi.
- nutq tempi, tutilish turi va u ko'proq qaysi tovushlarda yuzaga kelishi aniqlanadi;
- nafas olish va ovoz chiqarish tekshiriladi;
- lug'at boyligi, gap qurish darajasi baholanadi;
- ko'pincha nevrolog ko'rigi tavsiya etiladi;
- zarur bo'lsa eshitish ham tekshirib ko'riladi.
Natijada bitta «yorliq» emas, bolaga mos ish rejasi tuziladi. Duduqlanish haqidagi batafsil ma'lumot bilan oldindan tanishish qabulda savol berishni osonlashtiradi.
Mashg'ulotlar va uyda nima qilish mumkin
Mashg'ulot o'yin tarzida o'tadi: nafas mashqlari, sekin va ohangdor gapirish, she'r, qo'shiq, keyin erkin suhbat. Odatda haftada 2–3 marta boriladi, siljish bosqichma-bosqich seziladi. Uydagi muhit esa mashg'ulotdan kam ahamiyatli emas:
- o'zingiz sekin va tinch gapiring — bola kattalarning tempini nusxa oladi;
- «shoshma», «yana boshladingmi» demang, gapini bo'lmang;
- so'zini o'rniga aytib tugatmang, kutib bering;
- kun tartibini barqaror qiling, ekran vaqtini qisqartiring;
- kechqurun shovqinli, qizg'in o'yinlardan saqlaning;
- kuniga 15–20 daqiqa birga kitob o'qing, rasm bo'yicha gaplashing.
Toshkentda qayerda qabul qilishadi
Duduqlanishda vaqt muhim, shuning uchun bolani logoped ko'rigidan o'tkazib, kerak bo'lsa nevrolog bilan ham maslahatlashish mumkin bo'lgan joyni tanlash qulay. «Здоровые дети» (Sog'lom bolalar) bolalar klinikasi filiallari:
- «Здоровые дети» — Chilonzor filiali — Muqimiy ko'chasi 144/1, Chilonzor tumani, Toshkent. Mo'ljal: Novza metrosi (avvalgi Hamza), Ziraat bank.
- «Здоровые дети» — Yunusobod filiali — Mirzayev ko'chasi 50, Yunusobod 17, Yunusobod tumani, Toshkent.
- «Здоровые дети» — Mirzo Ulug'bek filiali — Parkent ko'chasi, 89-uy.
- «Здоровые дети» — Sergeli filiali — Uzgarish massivi, 61.
- «Здоровые дети» — Namangan filiali — Namangan shahri, Hamroh (Ohunboboev) ko'chasi, 72-uy.
Qabulga yozilish va savollar uchun: +998 55 055 10 02. Maqola umumiy ma'lumot beradi — tutilish sababini mutaxassis ko'rigi aniqlaydi.