«O'g'lim besh yoshda, «r» tovushini umuman aytolmaydi — «baliq»ni «baliyq» deydi. «Sh» o'rniga «s» chiqadi. Qarindoshlar «o'zi tuzalib ketadi» deydi, lekin maktabga bir yil qoldi». Logoped qabulida eng ko'p uchraydigan holat shu — dislaliya (дислалия), ya'ni eshitish va aql me'yorida bo'lgani holda ayrim tovushlarning noto'g'ri talaffuzi.
Dislaliya nima va nega yuzaga keladi
Dislaliyada muammo nutqning umumiy rivojlanishida emas, aniq tovushlarni hosil qilishda bo'ladi. Bola gapiradi, lug'ati yaxshi, gap quradi — faqat ba'zi tovushlar tushib qoladi, boshqasiga almashadi yoki buzib aytiladi. Sabablari ikki guruhga bo'linadi:
- nutq a'zolari tuzilishi: tishlarning noto'g'ri joylashuvi, qisqa til osti pardasi, tanglay xususiyatlari;
- til va lab mushaklarining yetarli mashq qilmagani;
- fonematik eshitishning shakllanmagani — bola tovushni quloqda ajratmaydi;
- atrofdagilarning noto'g'ri talaffuzini nusxa olish;
- bola bilan «chaqaloq tilida» gapirish odati;
- ikki tilli muhitda tovushlarning aralashib ketishi.
Qaysi yoshda qaysi tovush kutiladi
Tovushlar birdan emas, bosqichma-bosqich shakllanadi. Quyidagi mo'ljallar taxminiy va har bola o'z tezligida rivojlanadi:
- 1–2 yosh: unli tovushlar va oddiy «p», «b», «m»;
- 2–3 yosh: «t», «d», «n», «k», «g» mustahkamlanadi;
- 3–4 yosh: «s», «z» shakllana boshlaydi;
- 4–5 yosh: «sh», «ch», «j» aniqlashadi;
- 5–6 yosh: «r» va «l» — ular eng oxirida shakllanadigan tovushlar;
- 6 yoshdan keyin ham tovush chiqmasa, maktabgacha logoped bilan ishlash tavsiya etiladi.
Xavotirli belgilar
- tovushni butunlay tushirib qoldiradi: «rayhon» — «ayhon»;
- bir tovushni boshqasiga almashtiradi: «shamol» — «samol»;
- tovushni buzib, burundan yoki yon tomondan chiqaradi;
- bir so'zda to'g'ri, boshqasida xato aytadi;
- o'z xatosini sezmaydi, qaytarganda ham tuzatmaydi;
- tengqurlari uning gapini tushunmasligi sababli uyalib, kam gapiradi.
Tekshiruv qanday o'tadi
Dislaliyada ko'rik ko'pincha bir qabulda yakunlanadi, lekin tekshiruv aniq bo'lishi kerak.
- har bir tovush alohida tekshiriladi: so'z boshida, o'rtasida, oxirida;
- takrorlash va mustaqil nomlash sinovlari;
- fonematik eshitish: yaqin tovushlarni farqlash;
- nutq a'zolari tuzilishi ko'riladi — til osti pardasi, tishlar, tanglay;
- til va lab harakatlarining aniqligi baholanadi;
- eshitish tekshiriladi, zarur bo'lsa stomatolog yoki LOR maslahati tavsiya etiladi.
Tekshiruv natijasiga qarab mashg'ulot rejasi tuziladi. Dislaliya bo'yicha sahifada tovush turlari bo'yicha ma'lumot berilgan.
Mashg'ulotlar va uyda nima qilish mumkin
Ish uch bosqichda boradi: tayyorgarlik (artikulyatsiya gimnastikasi), tovushni qo'yish, keyin uni bo'g'in, so'z va erkin nutqqa kiritish. Oxirgi bosqich eng muhim — tovush «chiqdi» degani u gapda ham ishlatiladi degani emas. Odatda haftada 2 marta mashg'ulot va kundalik uy mashqlari tavsiya etiladi. Uyda:
- gimnastikani oyna oldida, kuniga 5–7 daqiqa bajaring;
- logoped qo'ygan tovushni so'z va she'rlarda takrorlab mustahkamlang;
- bolaning gapini tuzatib bo'lmang — to'g'ri shaklni o'zingiz aytib eshittiring;
- «chaqaloq tilida» gapirishni to'xtating;
- tovush o'yinlari o'ynang: «shamol qanday ovoz chiqaradi?»;
- oilada bolani talaffuzi uchun kulmaslikka kelishib oling.
Toshkentda qayerda qabul qilishadi
Dislaliyada logoped ko'rigi, zarur bo'lganda tish-jag' va LOR tekshiruvi bir joyda bo'lsa qulay. «Здоровые дети» (Sog'lom bolalar) bolalar klinikasi filiallari:
- «Здоровые дети» — Chilonzor filiali — Muqimiy ko'chasi 144/1, Chilonzor tumani, Toshkent. Mo'ljal: Novza metrosi (avvalgi Hamza), Ziraat bank.
- «Здоровые дети» — Yunusobod filiali — Mirzayev ko'chasi 50, Yunusobod 17, Yunusobod tumani, Toshkent.
- «Здоровые дети» — Mirzo Ulug'bek filiali — Parkent ko'chasi, 89-uy.
- «Здоровые дети» — Sergeli filiali — Uzgarish massivi, 61.
- «Здоровые дети» — Namangan filiali — Namangan shahri, Hamroh (Ohunboboev) ko'chasi, 72-uy.
Qabulga yozilish uchun: +998 55 055 10 02. Maqoladagi yosh mo'ljallari umumiy xarakterga ega — bolangizga qanday yordam kerakligini mutaxassis ko'rigi aniqlaydi.