«Qizim gapiradi, lekin gapi chalkash: «ona kitob ko'p o'qidi men» deydi. Ertalab bog'chada nima bo'lganini so'rasam, bir-ikki so'z aytib, qo'l siltab qo'yadi. Tovushlarni ham ko'pini aytolmaydi». Bu holatda logoped nutqning bir emas, bir necha tomoni birga orqada qolgan bo'lishi mumkinligini tekshiradi — bunday buzilish nutqning umumiy rivojlanmaganligi (общее недоразвитие речи, ОНР) deb ataladi.
ОНР nima va nega yuzaga keladi
ОНР da nutqning hamma qatlami bir vaqtda shikastlanadi: tovush talaffuzi, lug'at boyligi, so'zlarni o'zgartirish va gap qurish, bog'lanishli nutq. Bola eshitadi va aqli me'yorida bo'lishi mumkin, ammo nutq tizimi yoshiga mos darajada shakllanmagan.
- homiladorlik va tug'ruq davridagi asoratlar;
- chaqaloqlikda o'tkazilgan og'ir kasalliklar;
- nerv tizimining rivojlanishiga bog'liq holatlar;
- eshitishning pastligi;
- muloqot muhitining kambag'alligi, bola bilan kam gaplashish;
- ba'zan aniq bir sabab topilmaydi — bunda ham ish rejasi tuziladi.
Darajalari va yosh mo'ljallari
Mutaxassislar ОНР ni shartli darajalarga ajratadi. Quyidagi tasnif umumiy tasavvur uchun, aniq xulosani faqat ko'rik beradi:
- 1-daraja: nutq deyarli yo'q, alohida bo'g'in va imo-ishora ishlatiladi;
- 2-daraja: oddiy qisqa gaplar bor, lekin so'zlar buzib aytiladi;
- 3-daraja: nutq keng, ammo qo'shimchalar, bog'lovchilar adashadi, talaffuz noaniq;
- 4-daraja: faqat nozik xatolar qoladi — maktabda yozuvda ko'rinadi;
- mo'ljal: 3 yoshda ko'p so'zli gap, 4–5 yoshda qisqa hikoya kutiladi, lekin har bola o'z tezligida rivojlanadi.
Xavotirli belgilar
- lug'ati tengqurlariga nisbatan sezilarli kam;
- so'zlarni noto'g'ri o'zgartiradi: «kitoblar»ni «kitobla» deydi;
- gap tartibi chalkash, bog'lovchilarni tushirib qoldiradi;
- ko'p tovushni aytolmaydi yoki almashtiradi;
- rasm bo'yicha hikoya tuzolmaydi, savolga bir so'z bilan javob beradi;
- yangi so'zni eslab qolishi qiyin;
- tengqurlari bilan o'ynashda muloqotdan qochadi.
Tekshiruv qanday o'tadi
ОНР tashxisi nutqning barcha tomonini alohida baholashni talab qiladi, shuning uchun qabul odatda uzoqroq davom etadi.
- ota-ona bilan batafsil suhbat: nutq qanday rivojlangani;
- nutqni tushunish darajasini tekshirish;
- lug'at, so'z o'zgartirish va gap qurish sinovlari;
- bog'lanishli nutq: rasm bo'yicha hikoya tuzish;
- tovush talaffuzi va fonematik eshitish;
- eshitish tekshiruvi, nevrolog va zarur bo'lsa psixolog maslahati.
Xulosada daraja va ish yo'nalishi ko'rsatiladi. ОНР haqidagi sahifa bu holatning bosqichlarini tushunishga yordam beradi.
Mashg'ulotlar va uyda nima qilish mumkin
Ish nutqni pog'onama-pog'ona qurishdan iborat: avval lug'atni kengaytirish va nutqni tushunishni mustahkamlash, keyin so'z o'zgartirish, gap qurish, so'ngra hikoya. Tovushlar ustida ish parallel olib boriladi. Bu uzoq jarayon — odatda haftada 2–3 mashg'ulot va uzluksiz davomiylik talab etiladi. Uyda:
- har kuni bitta mavzuni gapiring: mevalar, kiyimlar, hayvonlar;
- bolaning qisqa gapini to'liq shaklda qaytarib bering: «it yugurdi» — «ha, katta it hovlida yugurdi»;
- rasm bo'yicha savol bering: kim? nima qilyapti? qanday?
- ertak o'qigach, qayta aytib berishni so'rang — avval siz boshlang;
- sanash, saralash, juftlash o'yinlari nutq bilan birga fikrlashni ham rivojlantiradi;
- xatoni ta'na qilmang, to'g'ri shaklni shunchaki eshittirib qo'ying.
Toshkentda qayerda qabul qilishadi
ОНР da logoped-defektolog, nevrolog va eshitish tekshiruvi bir joyda bo'lsa, tashxisga ketadigan vaqt qisqaradi. «Здоровые дети» (Sog'lom bolalar) bolalar klinikasi filiallari:
- «Здоровые дети» — Chilonzor filiali — Muqimiy ko'chasi 144/1, Chilonzor tumani, Toshkent. Mo'ljal: Novza metrosi (avvalgi Hamza), Ziraat bank.
- «Здоровые дети» — Yunusobod filiali — Mirzayev ko'chasi 50, Yunusobod 17, Yunusobod tumani, Toshkent.
- «Здоровые дети» — Mirzo Ulug'bek filiali — Parkent ko'chasi, 89-uy.
- «Здоровые дети» — Sergeli filiali — Uzgarish massivi, 61.
- «Здоровые дети» — Namangan filiali — Namangan shahri, Hamroh (Ohunboboev) ko'chasi, 72-uy.
Qabulga yozilish uchun: +998 55 055 10 02. Maqoladagi darajalar va yosh mo'ljallari umumiy — bolangizning holatini mutaxassis ko'rigi baholaydi.