«Ertalab turish uchun yarim soat uyg'otaman», «darsga o'tirsa boshi og'riydi, to'garakka borgisi yo'q», «hamma narsa menga nima keragi bor deydi» — bu gaplar ortida ko'pincha oddiy dangasalik emas, emotsional charchash turadi. Bu holat kattalarda ham, maktab yoshidagi bolalarda ham uchraydi: uzoq zo'riqish va dam olishning yetishmasligi bolaning kuchini tugatadi. Bunday holatni sezish qiyin emas, lekin unga yolg'iz qolmaslik kerak.
Bolada nima bo'lyapti
Bolaning kuchi ham cheklangan. Agar u uzoq vaqt talab, baho, musobaqa va topshiriq oqimida yashasa, miyasi o'zini himoya qila boshlaydi: qiziqish pasayadi, hislar «o'chadi», tanada doimiy charchoq paydo bo'ladi. Bu holatni odatda quyidagilar hozirlaydi:
- maktab, qo'shimcha darslar va to'garaklarning bir vaqtda to'planishi;
- dam olish va bo'sh o'yin uchun vaqtning deyarli qolmasligi;
- uyqu yetishmasligi — kech yotish, ertalab erta turish;
- natijaga bo'lgan doimiy talab, boshqa bolalar bilan taqqoslash;
- maktabdagi nizolar, ustoz yoki sinf bilan noqulay munosabat;
- o'zidan ko'p narsa talab qiladigan bola tabiati — «hammasini a'lo qilishim kerak» fikri.
Bu holat ota-onaning sevgisi yetmaganidan emas. Ko'pincha u yaxshi niyatdan — bolaning kelajagi uchun qilingan ko'p harakatdan ham kelib chiqadi.
Shu yoshda nima normal
Charchoqning ba'zi ko'rinishlari o'quv yilining tabiiy qismi:
- chorak oxirida kayfiyatning pasayishi va darsga qarshilik;
- imtihondan keyingi bir-ikki kunlik sustlik;
- yangi fan yoki yangi o'qituvchiga moslashish davridagi keskinlik;
- o'smirlikda kayfiyatning keskin o'zgarishi va yolg'iz qolish istagi.
Bunday holatlar odatda dam olishdan keyin yengillashadi: bola uxlab oladi, do'stlari bilan ko'rishadi, biror narsaga yana qiziqadi. Agar dam olish yordam bermayotgan bo'lsa, boshqa sabablarni ko'rib chiqish kerak.
Xavotirli belgilar: qachon mutaxassisga murojaat qilish kerak
Quyidagi belgilar bir necha hafta saqlansa, bolalar psixologi bilan gaplashish paytidir:
- bola dam olish kunlaridan keyin ham charchagan holda turadi;
- uyqu buzilgan: uzoq uxlay olmaydi yoki kun bo'yi uxlagisi keladi;
- sababsiz bosh va qorin og'rig'i, ko'ngil aynishi takrorlanadi — pediatr tekshiruvida jiddiy sabab topilmasa;
- diqqat keskin pasaygan, oddiy topshiriqni ham bajarishga kuch yetmaydi;
- bola avval yoqtirgan mashg'ulotlarini tashlab qo'ygan;
- «men bo'sh odamman», «mendan hech narsa chiqmaydi» degan gaplarni takrorlaydi;
- maktabga borishdan butunlay bosh tortadi, do'stlar bilan muloqotni to'xtatadi.
Bolalar psixologi qanday yordam beradi
Mutaxassis bolani «yumshoq tarbiya ko'rgan» deb ayblamaydi va yorliq qo'ymaydi. Uning ishi — kuch qayerga ketayotganini topish va bolaga o'zini tiklashni o'rgatish:
- bolaning haqiqiy yuklamasi va dam olish vaqti birga hisoblab chiqiladi;
- uyqu rejimini tiklash bo'yicha aniq qadamlar beriladi;
- «a'lo bo'lmasam, hech kimga kerak emasman» kabi fikrlar bilan ishlanadi;
- ota-ona bilan talab va qo'llab-quvvatlash muvozanati ko'rib chiqiladi;
- maktab va o'qituvchi bilan muloqot bo'yicha tavsiyalar beriladi;
- tana belgilari bo'lsa — pediatr va nevrolog ko'rigiga yo'llanadi.
Emotsional charchash haqidagi batafsil ma'lumot holatni oila a'zolari bilan muhokama qilishni osonlashtiradi.
Qabul qanday o'tadi va uyda nima qilish mumkin
Birinchi uchrashuv ko'p vaqt suhbatga ketadi va bolaga tanbeh berilmaydi:
- bolaning haftalik jadvali ko'rib chiqiladi: darslar, to'garaklar, repetitor, uy ishlari;
- o'smir bilan alohida gaplashish taklif qilinadi, bu uning ishonchi uchun muhim;
- kerak bo'lsa pediatr ko'rigi va umumiy tahlillar tavsiya etiladi;
- natijada yuklamani qayta taqsimlash rejasi va keyingi uchrashuv belgilanadi.
Uyda ota-ona qiladigan ishlar:
- jadvalni qayta ko'rib chiqing: hozir eng muhim bo'lgan ikki-uch mashg'ulotni qoldiring;
- har kunda hech narsa talab qilinmaydigan bo'sh vaqt bo'lsin;
- uyqu vaqtini barqarorlashtiring, kechqurun telefonni xonadan olib chiqing;
- bahoni emas, harakatni e'tirof eting: «qanday qilganingni ko'rdim»;
- bolani boshqalar bilan taqqoslashdan va natija haqida doimiy so'roqdan saqlaning;
- bola bilan birga natija talab qilinmaydigan oddiy mashg'ulot toping.
Toshkentda qayerda qabul qilishadi
Charchoq sababini aniqlash uchun pediatr ko'rigi va bolalar psixologi maslahati bir joyda bo'lsa qulay. «Здоровые дети» (Sog'lom bolalar) bolalar klinikasi filiallari:
- «Здоровые дети» — Chilonzor filiali — Muqimiy ko'chasi 144/1, Chilonzor tumani, Toshkent.
- «Здоровые дети» — Yunusobod filiali — Mirzayev ko'chasi 50, Yunusobod 17, Yunusobod tumani, Toshkent.
- «Здоровые дети» — Mirzo Ulug'bek filiali — Parkent ko'chasi, 89-uy, Toshkent.
- «Здоровые дети» — Sergeli filiali — Uzgarish massivi, 61-uy, Toshkent.
- «Здоровые дети» — Namangan filiali — Namangan viloyati, Namangan shahri, Hamroh (Ohunboboev) ko'chasi, 72-uy. Bu filial Toshkentda emas.
Qabulga yozilish: +998 55 055 10 02. Maqola umumiy ma'lumot beradi — bolaning holatini mutaxassis ko'rigi baholaydi.