Qon guruhi — tibbiy kartadagi shunday yozuvlardan biriki, undan juda ko‘p narsa bog‘liq bo‘ladigan payt kelmaguncha rasmiyatchilikdek ko‘rinadi: shoshilinch operatsiya, tug‘ruq, og‘ir jarohat. Bu qanday tuzilganini, o‘z ko‘rsatkichlaringizni nega oldindan bilish kerakligini va shu bilan birga hamyondagi hech qanday qog‘oz shifoxonadagi tahlilni nega bekor qilmasligini ko‘rib chiqamiz.
Qon guruhlari qanday tuzilgan
Eritrotsitlar yuzasida maxsus molekulalar — antigenlar joylashgan. AB0 tizimi ulardan ikkitasini, A va B ni hisobga oladi va ularning kombinatsiyasiga qarab to‘rtta guruh ajratiladi:
- O (I) — na A, na B;
- A (II) — faqat A antigeni;
- B (III) — faqat B antigeni;
- AB (IV) — ikkala antigen ham.
Ayni paytda plazmada odamda bo‘lmagan antigenlarga qarshi antitelolar mavjud. Aynan shuning uchun mos kelmaydigan qonni quyish eritrotsitlarning parchalanishiga olib keladi — bu o‘lim bilan tugashi mumkin bo‘lgan eng og‘ir asorat.
Rezus omil — bu yana bitta antigen, D. Agar u bo‘lsa, qon rezus-musbat (Rh+), bo‘lmasa — rezus-manfiy (Rh−) hisoblanadi. Manfiy rezus yevropa kelib chiqishli odamlarning taxminan 15 foizida uchraydi va Markaziy hamda Sharqiy Osiyoda sezilarli kamroq.
Qon guruhi va rezus ota-onadan meros bo‘lib o‘tadi va umr davomida o‘zgarmaydi. Shu bilan birga eritrotsit antigenlarining o‘ttizdan ortiq tizimi ma’lum, va takroriy quyishlarda faqat AB0 hamda rezus emas, boshqalari ham hisobga olinadi.
Rezus-konflikt: rezusni bilishning asosiy amaliy sababi
Bu holat onaning rezusi manfiy, bolaniki esa otadan meros bo‘lib o‘tgan musbat bo‘lganda yuzaga keladi. Homiladorlik davrida, ayniqsa tug‘ruqda, homila eritrotsitlari ona qon oqimiga tushishi mumkin. Uning immun tizimi D antigenini begona deb qabul qiladi va antitelolar ishlab chiqaradi.
Birinchi homiladorlik uchun bu odatda oqibatsiz o‘tadi: antitelolar uning oxiriga kelib hosil bo‘ladi. Keyingi homiladorlikda rezus-musbat bola bo‘lsa esa, tayyor antitelolar yo‘ldosh orqali o‘tib, homila eritrotsitlarini parchalaydi. Gemolitik kasallik rivojlanadi — yangi tug‘ilgan chaqaloqning yengil sariqligidan tortib og‘ir kamqonlik va ona qornida nobud bo‘lishgacha.
Asosiy jihat: bu holatning oldini olish mumkin. Rezus-manfiy ayollarga shifokor tayinlovi bo‘yicha anti-D immunoglobulin yuboriladi — odatda homiladorlikning ikkinchi yarmida va tug‘ruqdan keyingi birinchi soatlarda, shuningdek bola tushishi, abort, bachadondan tashqari homiladorlik, amniotsentez va qorin jarohatidan keyin. Preparat tushib qolgan eritrotsitlarni immunitet ularga javob berib ulgurmasidan oldin «yig‘ishtirib» oladi. Shuning uchun o‘z rezusini tug‘ruqxonada emas, homiladorlikni rejalashtirish bosqichida bilish kerak. Aytgancha, AB0 tizimi bo‘yicha konflikt ham bo‘ladi, ammo u odatda yengilroq kechadi.
Qon quyish: bu aslida qanday ishlaydi
O (I) Rh− haqida ko‘pincha «universal donor», AB (IV) Rh+ haqida esa «universal retsipiyent» deyishadi. Soddalashtirish sifatida bu to‘g‘ri, ammo haqiqiy amaliyotda hatto shoshilinch vaziyatda ham qon faqat moslik sinamalaridan keyin va guruh bevosita statsionarda aniqlangach quyiladi. Universal eritrotsitlar hisob soniyalarga borgan va tiplashtirishni kutib bo‘lmaydigan birinchi daqiqalarda ishlatiladi.
Bundan muhim xulosa kelib chiqadi: telefoningizdagi yozuv, pasportdagi muhr yoki tatuirovka qon quyish uchun hujjat emas. Shifokor baribir guruhni qaytadan aniqlaydi — bu xavfsizlik qoidasi va u muhokama qilinmaydi. Lekin o‘z ko‘rsatkichlarini bilish baribir foydali: bu operatsiyani rejalashtirishda, homiladorlikda, donorlikka tayyorgarlikda yordam beradi va shunchaki sizdagi kombinatsiya qanchalik kam uchrashini tushunish imkonini beradi. Antigenlari kam uchraydigan odamlarga ba’zan rejali operatsiyadan oldin o‘z qonini tayyorlab qo‘yish — autodonorlik imkoniyatini shifokor bilan oldindan muhokama qilish tavsiya etiladi.
Tahlilni qayerda va qanday topshirish mumkin
Qon guruhi va rezus omilni aniqlash — oddiy va arzon tekshiruv, uni yashash joyidagi poliklinikada ham, istalgan xususiy laboratoriyada ham bajaradi. Qon venadan olinadi, maxsus tayyorgarlik talab qilinmaydi, natija odatda o‘sha kuni tayyor bo‘ladi. Alohida rezus omilga qarshi antitelolar tahlili mavjud — u rezusi manfiy homiladorlarga tayinlanadi.
Amaliy maslahat: natijani eslatmalardagi raqam sifatida emas, blank fotosurati ko‘rinishida saqlang. Va bolalarga ham tahlil topshiring — bu izlashga vaqt bo‘lmagan eng noqulay damda asqotadi.
Qon guruhi aniq belgilamaydigan narsalar
Mavzu atrofida ko‘p afsona to‘plangan, asosiylarini yopib qo‘yish kerak.
- «Qon guruhi bo‘yicha dieta». Turli guruhdagi odamlarga turli mahsulotlar mos keladi degan g‘oya 1990-yillarda ommalashtirilgan va o‘shandan beri tadqiqotlarda bir necha marta tekshirilgan. Natija: bu dietalarning istalgan biriga amal qilgan odamlar haqiqatan o‘zini yaxshi his qilgan — ammo yaxshilanish ularning haqiqiy qon guruhi bilan bog‘liq bo‘lmagan. Sog‘lomroq ovqatlanishga o‘tishning o‘zi ishlagan, «tip»ga muvofiqlik emas.
- «Qon guruhi xarakterni belgilaydi». Sharqiy Osiyoning ayrim mamlakatlarida keng tarqalgan qarash, u yerda hatto ishga qabul qilish va tanishuvga ham ta’sir qiladi. AB0 bilan shaxsiyat xususiyatlari o‘rtasidagi bog‘liqlikni tizimli tekshirishlar topa olmaydi.
- «Qon guruhini o‘zgartirish mumkin». Oddiy hayotda yo‘q. O‘zgarish faqat boshqa guruhdagi donordan suyak ko‘migi ko‘chirilgandan keyin mumkin.
- «Rezus-konflikt er-xotinning guruhi har xil bo‘lganda bo‘ladi». Er va xotinda guruhning har xil bo‘lishi o‘z-o‘zidan muammo emas. E’tibor talab qiladigani — ayoldagi manfiy rezus.
Fan tasdiqlagan bog‘liqliklar ham bor — masalan, qon guruhi bilan ayrim tromboz va infeksion holatlar xavfidagi kichik farqlar o‘rtasida — ammo ular statistik, alohida odam uchun ahamiyatsiz va ovqatlanish yoxud turmush tarzi bo‘yicha kundalik qarorlarga hech qanday ta’sir qilmaydi.
Ushbu maqola axborot xarakteriga ega va shifokor maslahatini almashtirmaydi. Manfiy rezusda homiladorlik, qon quyish va donorlik bilan bog‘liq masalalar faqat mutaxassis bilan hal qilinadi.
