«Bolamning ovozi burnidan chiqadi, gapi tumovlagan odamning gapiga o'xshaydi. Tumovi yo'q, lekin ovozi doim shunday. Bog'chada tengqurlari uning gapini tushunmaydi». Bu holat rinolaliya (ринолалия) deb ataladi va u ko'pincha bitta mutaxassis bilan hal bo'lmaydi — logoped, LOR va zarur bo'lsa boshqa shifokorlar birga ishlaydi.
Rinolaliya nima va nega yuzaga keladi
Gapirganda havo oqimining bir qismi og'izdan, bir qismi burundan o'tadi, va bu nisbat har tovush uchun aniq bo'lishi kerak. Rinolaliyada shu nisbat buziladi: havo kerak bo'lmaganda burundan chiqib ketadi yoki burundan umuman o'tmay qoladi. Shunga qarab nutq ikki xil tus oladi — ochiq va yopiq shakl.
- yuqori tanglay va lab tuzilishiga bog'liq tug'ma xususiyatlar;
- tanglay mushaklarining bo'shligi, harakatining yetarli emasligi;
- burun va halqumdagi kattalashgan to'qimalar — adenoidlar, poliplar;
- uzoq davom etgan burun bitishi, surunkali yallig'lanishlar;
- burun to'sig'ining qiyshayishi;
- operatsiyadan keyingi davrda nutq ko'nikmasining qayta shakllanmagani.
Yosh mo'ljallari va qachon xavotir o'rinli
Burun bitganda ovozning vaqtincha o'zgarishi tabiiy va tumov o'tgach tiklanadi. Quyidagi mo'ljallar taxminiy:
- tumov davrida ovoz o'zgarishi va 1–2 haftada tiklanishi — odatiy hol;
- 3 yosh: nutq oiladagilarga tushunarli bo'lishi kutiladi;
- 4 yosh: burun tusi doimiy bo'lsa — LOR va logoped ko'rigi kerak;
- 5 yosh: ko'p tovush burundan chiqsa, maktabgacha ish boshlash muhim;
- har qanday yoshda doimiy og'iz bilan nafas olish — tekshiruv uchun asos;
- har bola o'z tezligida rivojlanadi, lekin burun tusi o'zi yo'qolishini kutish tavsiya etilmaydi.
Xavotirli belgilar
- ovoz doim burundan chiqadi, tumovsiz ham o'zgarmaydi;
- unli tovushlar «g'ichirlab», noaniq chiqadi;
- «m» va «n» tovushlari «b» va «d»ga o'xshab qoladi;
- bola doimo og'zi ochiq nafas oladi, kechasi xurraklaydi;
- ovqat yeyayotganda qaltis holatlar, suyuqlikning burundan chiqishi;
- eshitishi pasayganga o'xshaydi, chaqirganda qaytarib so'raydi;
- nutqi umuman tushunarsiz, bola gapirishdan tortinadi.
Tekshiruv qanday o'tadi
Rinolaliyada avval sabab aniqlanadi, keyin nutq ustida ish boshlanadi — bu tartib muhim.
- LOR ko'rigi: burun yo'llari, adenoidlar, halqum holati;
- yuqori tanglay va lab tuzilishini ko'rish;
- eshitishni tekshirish — bu holatda u ko'pincha zarur;
- logoped-defektolog baholashi: qaysi tovushlar burundan chiqayotgani;
- nafas olish turi va havo oqimi yo'nalishini tekshirish;
- zarur bo'lsa boshqa mutaxassislar maslahati tavsiya etiladi.
Sabab bartaraf etilgach, nutq ko'nikmasi qayta shakllantiriladi. Rinolaliya haqidagi sahifada holatning shakllari batafsil yoritilgan.
Mashg'ulotlar va uyda nima qilish mumkin
Logopedik ishning asosi — nafasni to'g'ri yo'naltirish: havoni og'izdan chiqarishni o'rganish, tanglay mushaklarini mashq qilish, ovozni joyiga qo'yish va tovushlarni qaytadan shakllantirish. Operatsiyadan keyin ish shifokor ruxsati bilan boshlanadi. Natija bosqichma-bosqich ko'rinadi, odatda haftada 2–3 mashg'ulot tavsiya etiladi. Uyda:
- nafas o'yinlari o'ynang: paxta puflash, sovun pufakchalari;
- mashqlarni kuniga 2 marta, 5 daqiqadan bajaring;
- burun nafasini kuzatib turing, og'iz bilan nafas olishga e'tibor bering;
- shifokor tavsiya qilgan burun parvarishini buzmang;
- bola gapini qayta so'rab charchatmang, tinch muhit yarating;
- bola oldida uning ovozi haqida izoh bermang.
Toshkentda qayerda qabul qilishadi
Rinolaliyada LOR, eshitish tekshiruvi va logoped ko'rigi bir joyda bo'lishi tashxis yo'lini qisqartiradi. «Здоровые дети» (Sog'lom bolalar) bolalar klinikasi filiallari:
- «Здоровые дети» — Chilonzor filiali — Muqimiy ko'chasi 144/1, Chilonzor tumani, Toshkent. Mo'ljal: Novza metrosi (avvalgi Hamza), Ziraat bank.
- «Здоровые дети» — Yunusobod filiali — Mirzayev ko'chasi 50, Yunusobod 17, Yunusobod tumani, Toshkent.
- «Здоровые дети» — Mirzo Ulug'bek filiali — Parkent ko'chasi, 89-uy.
- «Здоровые дети» — Sergeli filiali — Uzgarish massivi, 61.
- «Здоровые дети» — Namangan filiali — Namangan shahri, Hamroh (Ohunboboev) ko'chasi, 72-uy.
Qabulga yozilish uchun: +998 55 055 10 02. Maqola umumiy ma'lumot beradi; ovoz o'zgarishining sababini mutaxassis ko'rigi aniqlaydi.