«Uyda to'xtovsiz gapiradi, bog'chada esa bir og'iz so'z aytmaydi», «tarbiyachi savol bersa yerga qarab turadi», «do'konda sotuvchiga o'zi gapira olmaydi» — bu holat ota-onani ko'p vaqt o'ylatadi. Selektiv mutizm (селективный мутизм) — bolaning ba'zi joy va odamlar bilan gapirishi mumkin bo'lmaydigan holat. Bu qaysarlik, erkalik yoki «gapirishni xohlamaslik» emas: ko'pincha bunday jimlik ortida kuchli xavotir turadi va mutaxassis yordami bilan holat sezilarli o'zgaradi.
Bolada nima bo'lyapti
Bola gapirishni biladi va uyda buni erkin qiladi. Lekin notanish muhitda uning tanasi shu darajada qotib qoladiki, ovoz chiqarish jismonan qiyinlashadi — xuddi tomoq siqilib qolgandek. Shuning uchun bolani «gapir» deb qistash yordam bermaydi, aksincha zo'riqishni oshiradi. Bu holatga quyidagilar hamroh bo'lishi mumkin:
- bolaning tabiatan ehtiyotkor, yangi muhitda uzoq moslashadigan bo'lishi;
- nutqi bilan bog'liq noqulaylik: duduqlanish, tovushlarni noto'g'ri talaffuz qilish, ikki tilli muhitda ishonchsizlik;
- oilada ham xavotirga moyillik bo'lishi;
- kuchli taassurot qoldirgan voqea yoki muhitning keskin almashishi.
Bola jim turgani uning ota-onasi biror narsani noto'g'ri qilgani degani emas. Bu bolaning asab tizimi xavotirga shunday javob berishidir.
Shu yoshda nima normal
Yangi joyda bolaning dastlab tortinishi butunlay tabiiy:
- bir-uch yoshda notanish odam oldida yashirinish, onaning yoniga qisilish;
- bog'cha yoki maktabning birinchi kunlarida bir-ikki hafta jimlik, kuzatib turish;
- uyatchan bolada notanish kattalar bilan gapirishdan ko'ra ota-ona orqali gapirishni afzal ko'rish;
- tanish bo'lgach gapning erkin ochilishi.
Odatda moslashuv davri o'tgach bola o'z muhitida gapira boshlaydi, do'st topadi va faoliyatga qo'shiladi.
Xavotirli belgilar: qachon mutaxassisga murojaat qilish kerak
Jimlik uzoq cho'zilsa va bolaning o'qishiga, o'yiniga aralashsa, kutib o'tirmang. Mutaxassisga murojaat qilishga asos bo'ladigan belgilar:
- bola bir oydan ortiq vaqt bog'cha yoki maktabda hech kim bilan gaplashmaydi, moslashuv davri esa allaqachon o'tgan;
- uyda esa oila a'zolari bilan erkin, hatto ko'p gapiradi;
- savol berilganda qotib qoladi, yerga qaraydi, yuzi qizaradi, ba'zan ko'zi yoshlanadi;
- o'z ehtiyojini aytolmaydi: hojatxonaga chiqishni, suv so'rashni, og'rig'ini aytolmaydi;
- tengdoshlar bilan o'yinga qo'shilmaydi, yakka o'zi o'tiradi;
- jimlikka boshqa belgilar qo'shiladi — qorin og'rig'i, uyqu buzilishi, bog'chaga borishdan bosh tortish.
Bolalar psixologi qanday yordam beradi
Bu holatda bolani gapirishga undash emas, xavotirni pasaytirish ustida ishlanadi. Bolalar psixologi quyidagilarni qiladi:
- holatni ota-ona bilan birga aniqlashtiradi: qayerda, kim bilan va qanday sharoitda gapirish mumkin bo'lmaydi;
- bola uchun xavfsiz muloqot zinapoyasini tuzadi — avval ishora, keyin shivirlash, so'ng ovoz;
- o'yin va rasm orqali bolaga o'zini ifodalash yo'lini beradi;
- tarbiyachi va o'qituvchi uchun tushunarli tavsiyalar tayyorlaydi: bolani undan javob talab qilmasdan qanday qo'shish mumkin;
- nutq yoki eshitish bo'yicha savol tug'ilsa — logoped, LOR va nevrolog ko'rigiga yo'llaydi.
Bolalarda selektiv mutizm haqidagi batafsil ma'lumot bu holatni bog'cha va maktab bilan muhokama qilishda asqotadi.
Qabul qanday o'tadi va uyda nima qilish mumkin
Birinchi uchrashuvda psixolog bolani gapirishga majburlamaydi — bu ataylab shunday:
- asosiy suhbat ota-ona bilan bo'ladi: bola qachon va qayerda gapirmasligi batafsil so'raladi;
- bola xonaga ota-onasi bilan birga kiradi, undan javob talab qilinmaydi;
- unga gapirmasdan bajarish mumkin bo'lgan topshiriqlar beriladi — rasm, konstruktor, karta tanlash;
- natijada bosqichma-bosqich reja tuziladi va uy uchun tavsiyalar beriladi;
- kerak bo'lsa logoped va nevrolog ko'rigi maslahat qilinadi.
Uyda ota-ona qiladigan ishlar katta ahamiyatga ega:
- «gapir», «uyalma», «nega jim turasan» kabi qistovlardan voz keching;
- bola o'rniga darhol javob berib qo'yishni asta-sekin kamaytiring, unga vaqt bering;
- oddiy mashqlar o'ylab toping: do'konda narsani ko'rsatish, keyin bir so'z aytish;
- har bir kichik qadamni e'tirof etib qo'ying, natijani kutishda shoshmang.
Toshkentda qayerda qabul qilishadi
Bu holatda bolalar psixologi, logoped va nevrolog maslahati bir joyda bo'lsa vaqt tejaladi. «Здоровые дети» (Sog'lom bolalar) bolalar klinikasi filiallari:
- «Здоровые дети» — Chilonzor filiali — Muqimiy ko'chasi 144/1, Chilonzor tumani, Toshkent.
- «Здоровые дети» — Yunusobod filiali — Mirzayev ko'chasi 50, Yunusobod 17, Yunusobod tumani, Toshkent.
- «Здоровые дети» — Mirzo Ulug'bek filiali — Parkent ko'chasi, 89-uy, Toshkent.
- «Здоровые дети» — Sergeli filiali — Uzgarish massivi, 61-uy, Toshkent.
- «Здоровые дети» — Namangan filiali — Namangan viloyati, Namangan shahri, Hamroh (Ohunboboev) ko'chasi, 72-uy. Bu filial Toshkentda emas.
Qabulga yozilish: +998 55 055 10 02. Maqola umumiy ma'lumot beradi — bolaning holatini mutaxassis ko'rigi baholaydi.